حجامت
چکیده
حجامت به عنوان روش درمانی سالها قبل از اسلام وجود داشته و با ظهور دین مبین اسلام نیز مورد تائید قرار گرفته است. این روش درمانی از قدیم الایام طرفداران زیادی داشته ولی با بوجود آمدن روش های تداوی دارویی و پیشرفت علوم طبی، اذهان عامه نسبت به آن در گیر بیشتری شده و این روش درمانی را از جمله روش های نادرست درمانی می دانند. بیشتر این باور ها نسبت به حجامت غیر علمی و تجربی بوده و با تحقیق بیشتر روی این باور ها برای در یافت حقیقت حجامت ،تدابیر لازم و دیگر موارد حل گردید است.
تغیرات که بعد از حجامت در بدن رخ می دهد، توسط مکانیزم های زیادی که بنام مکانیزم های حجامت مشهور می باشد توضیح گردیده است. خون که در اثر عمل حجامت بیرون می آید نسبت به خون وریدی که در اثر فصد یا اهدای خون بیرون فرق داشته و نقش حجامت را بیشتر متبارز می سازد.
مقدمه
حجامت روش از روش های در مانی طب سنتی می باشد. از قدیم الایام برای مشکلات پوستی، سر دردی، کلسترول بالا و غیره از حجامت به عنوان یک روش در مانی کار گرفته می شود. پیشرفت ها در زمینه طب و به خصوص علم کیمیا و استفاده از شیموتراپی، نه تنها بر حجامت بلکه بر اکثریت روش های قدیمی در مانی یا طب سنتی تاثیر گذاشته و استفاده از آن را محدود ساخته است. علی الرغم سوء گمان های که در مورد طب سنتی وجود دارد هنوز هم از طب سنتی به عنوان درمان تکلیمی مورد استفاده قرار می گیرد. مردم بر این باور هستند که حجامت روش اشتباه درمانی برای امراض بوده و نباید از آن روش استفاده صورت گیرد. فکر می شود که حجامت سبب انتقال مکروب ها گردیده و به نسج صدمه رسانده و سبب ایجاد مشکلات متعدد می گردد. برای درک درست موضوع ایجاب می نماید که حقیقت حجامت را مورد تحقیق و بررسی قرار داده و یافته ها تحلیل و تجزیه صورت گیرد.
شناخت درست و صحیح روش در مانی حجامت و پی بردن به حقیقت دلایل ارایه شده مردم در مورد آن که اغلب بر اساس فکر و گمان ایجاد گردیده، بیان کننده ی اهمیت موضوع حقیقت حجامت بوده و تصویر واضح از حقیقت حجامت تشکیل می دهد. اهمیت دانستن حقیقت حجامت هم از لحاظ کاربردی و هم از لحاظ علمی با ارزش بوده که از لحاظ کاربردی چگونه حجامت صورت گیرت تا از عوارض احتمالی آن جلوگیری گردد.از لحاظ علمی سبب اصلاح افکار عامه در مورد حجامت شده و مردم به حقیقت حجامت پی می برند.
هدف کلی: دانستن حقیقت حجامت به عنوان روش صحیح درمانی و ارایه راه حل برای رفع مشکلات و اضرار که از حجامت غیر تخصصی و بی مرود متوجه شخص می شود. نیاز می رود که حجامت را از لحاظ لغوی و اصطلاحی تعریف نموده، سیر تاریخی آن را قبل از ظهور دین مبین اسلام و بعد از آن مرود بحث قرار داده و دلایل ارایه شده ی مردم را مورد بررسی قرار داده و راه حل های درست و مناسب ارایه گردد.
در مورد حجامت منابع کمی به صورت منسجم ویا بیشتر به طور پراکنده وجود دارد. در کتاب ها و مقاله ها به صورت مستقیم و غیر مستقیم پرداخته شده و کمتر توجه به مطالعه حقیقت حجامت توجه صورت گرفته است. بناً کوشش می گردد که موضوعات پراکنده در مورد حجامت را جمع بندی نموده و مورد تحلیل و تجزیه قرار داده، برای مردم در زمینه حقیقت حجامت پرسشی باقی نماند.
پرسش های که در مورد حقیقت حجامت مورد تحقیق قرار می گیرند:
1. حقیقت حجامت چیست؟ چه دلایل به عدم استفاده از حجامت به عنوان روش درمانی وجود دارد!
2. حجامت از لحاظ واژه شناسی په بوده ؟ به چند روش حجامت صورت می گیرد!
3. حجامت مرود دست خوش چه تحولات تاریخی قرار گرفته است؟
4. عوارض و مشکلات که از حجامت متوجه شخص می گردد، چگونه وقایه و کنترول شود!
واژه شناسی
از لحاظ لغوی
حجامت واژه عربی بوده به معنی خون گرفتن از بدن، بادکش کردن و خون گرفتن از بدن با تیغ زدن و مکیدن آمده است5. در انگلیسی از اصطلاح cupping به عوض واژه حجامت استفاده صورت می گیرد2. Cupping(استفاده از پیاله(cup) یا وسیله ی مانند آن)4 معنای لغوی حجامت را نرسانیده زیرا در cupping تنها باد کشی صورت می گیرد.
تناقض موجود در زبان عربی و انگلیسی بر واژه حجامت به استفاده آن در جامعه بر می گردد. مسلمانان مراد از حجامت، حجامت تر را می گویند در حالیکه میان انگلیسی زبانان بیشتر حجامت خشک مورد توجه است. شرح بیشتر موضوع در عنوان های بعدی به بحث گرفته می شود.
از لحاظ اصطلاحی
حجامت عبارت است از روش های درمانی طب سنتی که به صورت ایجاد مکش و خون گیری در مواضع خاصی از بدن انجام می شود. طبق تعریف کلمه حجامت بدون اختصاص دادن آن به انواع حجامت اشاره به یکی از روش های خون گیری می کند و مفهوم cupping را شامل نمیشود. برای اینکه تعریف کلی و جامع از حجامت داشته باشیم، عناصر ذکر شده در تعریف با درنظرداشت شناخت مردم از حجامت در عصر معاصر بخصوص متخصصین این بخش از شیوه ای درمانی و حجامت در روز گار قدیم صورت گیرد15.
در یک تعریف کلی و جامع از حجامت می تواند گفت که حجامت عبارت است از جمله روش های درمانی طب سنتی برای وقایه و درمان امراض مختلف که به صورت تر و خشک در نقاط مخصوص از بردن اجرا گردیده و در عصر کنونی از جمله روش های تکمیلی در مانی می دانند. حجامت از جمله روش های درمانی طب سنتی است و از قدیم الایام برا ی در مان و وقایه بیماری ها مورد استفاده قرار می گیرد. حجامت به صورت تر ( با خروج خون از ناحیه) و یا خشک( بدون خروج خون از ناحیه که همان اصطلاح بادکشی را می دهد) استفاده می شود. برای انجام عمل حجامت باید به نکات خاص از بدن مورد توجه باشد. حجامت را از جمله روش های تکمیلی درمانی میدانند که باید با مشوره متخصص طب مدرن انجام شود.
انواع حجامت
حجامت به صورت عموم بدو شکل وجود دارد. حجامت تر که با استفاده از تیغ و خروج خون همرا است و حجامت خشک، در آن بدون استفاده از تیغ تنها به باد کشی ناحیه کفایت می شود و خونی از ناحیه برون نمی آید:
حجامت تر
شکل از حجامت است که بعد از تعقیم و بادکشی در ناحیه تجمع خون در زیر پوست دیده شده و با استفاده از تیغ ناحیه خون جمع شده را به صورت سطحی تیغ زده و دوباره مکش را می گذاریم تا خون در مکش جاری شود. این روش بیشتر در فصل بهار صورت گرفته و خون مناسبی از ناحیه گرفته می شود11. حجامت تر به هدف درمان امراض زیادی استفاده می شود، در ذیل چند مورد از آن را ذکر می گردد:
مهره T2 الی T8(حجامت عام)
در این روش از حجامت مکش بین دو شانه قرار داده شده و عمل حجامت انجام می گیرد. برای افرادی که تپش یا احساس سنگینی روی سینه دارند بعد از حجامت عام احساس سبکی می کنند. بعضی افراد که تنگی نفس دارند بعد از انجام آن نفسش آزاد شده و در خیلی از حجامت ها تاری دید شان کمتر شده و بهتر می بینند که علت بهبود آنرا تحریک اعصابی می دانند که به عضو مورد حجامت قرار می گیرد7.
گونه ها
حجامت گونه معمولا برای رفع جوش های صورت انجام می شود. طبق تجربه دیده شده بعد از انجام حجامت بر گونه ها حرکت خون در ناحیه بیشتر گردیده و جوش های صورت رفع می گردد که معمولا برای زیبا و لطیف شدن پوست صورت و رفع جوش های آن استفاده می شود.7
حجامت خشک
شکل از حجامت است که تنها به تعقیم و باد کشی ناحیه اکتفا نموده و از تیغ استفاده صورت نمیگیرد. بنا خونی دیده نشده تنها ناحیه از بدن سرخ شده و تجمع خون در زیر پوست دیده می شود. از این روش برای موارد گوناگونی استفاده می گردد؛11
1. حرکت مواد از ورم های عمقی به سطح پوست.
2. گرم شدن عضو و جذب خون به آن سمت.
3.تسکین درد.
تاریخچه حجامت
در باره استفاده از حجامت به عنوان روش درمانی تاریخ مشخص در دست نیست. بعضی آن را روش در مانی 5400 ساله می دانند و برخی دیگر با ارایه دلایل تاریخی به پیشینه کمتر از5400 سال قایل شده اند. حجامت در برهه ای از تاریخ دست خوش تحقیقات تجربی و علمی دانشمند هر دوره گردیده و از آن به عنوان روش در مانی استفاده شده است. برای درک بهتر موضوع تاریخچه و سیر تاریخی، آن را در دو بخش: قبل از ظهور اسلام و بعد از ظهور اسلام مورد مطالعه قرار می دهیم.
قبل از ظهور اسلام
حجامت به عنوان روش درمان امراض قبل از ظهور دین مبین اسلام وجود داشت. انسان با تقلید از طبیعت به بادکش روی آورد. در کشف مهری پزشکی از بین النهرین، این تقلید را متعلق به 3300 ق.م میدانند.10 اسناد نوشته شده ی پزشکی در باره حجامت در نوشته های پزشکی مصر باستان به 1550 ق.م بر می گردد. مصریان باستان از خونریزی برای هذف عوامل که مرض را به وجود می آورد، استفاده می کردند. آنها به این باور بودند که حجامت تقریباً برای همه امراض مفید بوده و سبب حفظ و بهبود سلامت و زندگی شخص حجامت شونده می شود.13 استفاده از حجامت خشک برای در مان بیماری به عنوان روش درمانی سنتی در چین نیز وجود داشته و سابقه تاریخی آن به 281م بر می گردد. در چین باستان عمل حجامت توسط اشخاص خاص که در محوطه دیوان پادشاه حظور داشتند انجام می گرفت و آنها را تااویست(Taoist) می گفتند.14 از طرفداران حجامه هپوکرات و گالن را می توان نام برد. گالن بیان می نماید که اصل اساسی در حجامت هذف مواد زاید است که بعد از مصرف بدن رسوب کرده و سبب ایجاد تشوش در اعضا شده و امراض را بوجود می آورد.
معضله بزرگ قبل از ظهور اسلام عدم رعایت درست اصول سنتی حجامت بود. حتی سلمانان و اشخاص که موی مردم را اصلاح می کردند، به انجام عمل حجامت نیز دست می زدند در حالیکه سلمانان دانش طبی نداشته و هم چنان اصول صحی حجامت را رعایت نمی کردند.13
بعد از ظهور اسلام
با ظهور دین مقدس اسلام و رخت بستن ظلم و جهالت، روش های درمانی صحیح مورد قبول اسلام قرار گرفت. دین مبین اسلام روش های اشتباه را در هر عرصه ی رد نموده و روش های درست را با بهتر نمودن آن روش مورد تایید قرار داده است. احادیث زیادی در باره حجامت به عنوان سنت پیامبر(صلی الله علیه و سلم) برای رفع امراض در دسترس بوده و تشویق زیادی بر آن صورت گرفته است. در صحیح البخاری از سعید بن جبیر، از ابن عباس، از پیامبر(صلی الله علیه و سلم) آمده است که : «الشفاء فی ثلاث: شربه عسل، شرطه محجمٍ، وکیه نارٍ، و أنا انهی امتی عن الکی».1
ترجمه: «شفا در سه چیز است: خوردن عسل، اثر زخم ابزار حجامت و داغ کردن، اما من امتم را از داغ کردن نهی می کنم.».
حجامت با روش درست انجام شود سنت است. در روش های خونگیری از بدن دیده شده است که فصد برای گرفتن خود از اعماق بدن خوب است. در مناطق گرم بهتر است که از سطح بدن خون گرفته شود تا بیشتر مفید واقع شود.3
ابن سینا طبیب مشهور قرن چهارم به بیان فواید و خواص خون گیری به دو روش حجامت و فصد اشاره می کند. به عقیده ابن سینا حجامت بیشتر از رگ زدن خون را تصفیه می کند. خون رقیق بیشتر از طریق حجامت و خون غلیظ بیشتر از طریق رگ زدن خارج می گردد. برای اشخاص تنومند و دارای خون غلیظ حجامت فایده زیادی ندارد. ابن سینا حجامت را در حفظ سلامت انسان و رفع بیماری ها مؤثر دانسته است. وی معتقد است که در آغاز ماه نباید حجامت کرد؛ چرا که در آن موقع خلط ها کاهش می یابند و به همین جهت مناسب ترین موقع حجامت وسط ماه است16.
طبیب مشهور قرن پنجم و ششم، سید اسماعیل جرجانی، در آثار متعددی در باره حجامت و تأثیر آن در مقابله با امراض و حفظ سلامت انسان پرداخته است و ضمن بر شمردن جزئیات، انواع روش های آن را شرح داده است. جرجانی توصیه می کند که عضو قبل از حجامت پاک شود.16
در اروپا عمل حجامت در قرن 19 هم در تاسیسات طبی بوسیله متخصصان با استفاده از مکش ها انجام می شد. فرانسه از کشور های است در این قرن تقریبا 40 میلیون مکش برای انجام حجامت وارد کرده است. حتی قبل از آن در قرن 15 هم میلادی حجامت( خونریزی )در حمام های فنلاند انجام میشد.13
در قرن عصر کنونی با پیشرفت طب مدرن استفاده از طب سنتی محدود شده و از حجامت به عنوان روش تکمیلی درمانی استفاده می شود. حجامت هنوز هم در کشور های مثل افغانستان، ایران و کشور های اروپای و امریکای مورد استفاده قرار می گیرد. مسلمانان بیشتر از حجامت تر استفاده می کنند و در کشور های دیگر بیشتر از حجامت خشک برای درمان به عنوان روش تکمیلی درمانی استفاده می شود. علت محدود شدن استفاده از حجامت تغییر افکار عمومی در مورد حجامت است که اکثر دلایل نادرستی بوده و تنها در اذهان خطور کرده و در عمل ثابت نشده است.
مکانیزم حجامت
تغییرات بعد از حجامت در بدن رخ می دهد و نیاز به بررسی های علمی دقیق دارد تا توضیح دهنده حقایق اصلی چگونگی روش تاثیر حجامت بر بدن باشد. اکثرا دیده شده که افراد حجامت شونده تاثیر مثبتی را از این شیوه ای درمانی بیان کرده اند. نظریه های در باره مکانیزم کاهش درد، چگونگی فعال سازی سیستم ایمنی و ده ها مکانیزم دیگر وجود دارد. از دیدگاه طب مدرن مکانیزم واحدی در باره چگونگی روش تاثیر حجامت در میان دانشمندان دیده نشده که نیاز به بررسی بیشتر عملی و دقیق از این مکانیزم ها را ایجاب می نماید. برای توضیح بیشتر به چندی از این مکانیزم ها می پردازیم؛
1. کاهش درد: ممکن تغییر در خصوصیات بیومکانیکی پوست سبب کاهش درد شود که توسط تیوری های درد دروازه(PGT)، کنترل باز دارندگی مضر(DNICs) و منطقه رفلکس(ZKT) باشد. در PGT نحوه پردازش درد را در مغز توضیح میدهد که پیام های محافظت کننده، محافظت را در ناحیه آسیب بر می گرداند.18
2. فعال سازی سیستم ایمنی بدن: حجامت باعث کاهش سطح IgE و IL-2 سرم و افزایش C3 می شود. حجامت احتمالا به سه طریق بر سیستم ایمنی بدن تأثیر نماید؛ اول حجامت سیستم مکمل را فعال می کند. دوم حجامت با ایجاد التهاب موضعی مصنوعی، سیستم ایمنی بدن را تحریک می کند و سوم اینکه حجامت سطح محصولات امنی مانند انترفرون و عامل از بین برنده تومور را افزایش دهد. دیده شده است که جریان را افزایش داده و در یک مطالعه بالینی توسط Xiao Wei و همکارانش در سال 2010 به این نتیجه رسیدند که حجامت به طور قابل ملاحظه ی عملکرد ایمیونولوژیک را در بیماران مبتلا به بیماری انسداد مزمن ریوی در مرحله پایدار بهبود بخشید.18
خون حجامت
با استفاده از تیغ خراش سطحی روی پوست ایجاد می شود. از عروق شعریه، وریدچه و شریانچه همراه با بعضی محتویات حجرات و مایع خارج الحجروی، خون بیرون می آید.6 در حالت طبیعی پلازما خون %55 و حجرات %45 حجم خون را تشکیل میدهد.8 میزان پلازما خون حجامت %20 کمتر می باشد.18خون حجامت نسبت به خون وریدی مقدار بیشتر از هموگلوبین، هماتوکریت و اوریک اسید را دارا می باشد.9 تعداد لکوسایت های خون حجامت نسبت به خون وریدی خیلی کم است حتی به یک دهم آن میرسد، این خود نشاندهنده ی حفظ اجزای سیستم ایمنی بدن در اثر عمل حجامت است.12 لنفوسایت های خون حجامت بیشتر از خون وریدی بوده اما توان پاسخ دهی در برابر مایتوجن کمتر است.17در اشخاص دیابتی قند خون بیشتری نسبت به خونگیری وریدی دیده میشود. دیده شدن فلزات سنگین(Zn، Al، Cd) در خون حجامت که ممکن نسبت به خون وریدی بیشتر باشد. اکسیدان های بیشتری نسبت در خون حجامت وجود داشته و تاثیرات مثبت در دفع اکسیدان ها از بدن دارد.17
تغیرات بعد از حجامت
1. سطح قند خون بعد از عمل حجامت پایین می آید. کسانی که بیماری دیابت دارند، برای کاهش یافتن سطح قند خون شان بهتر است که قبل از حجامت با پزشک متخصص مشوره نماید.
2. تعداد کرویات سرخ خون بعد از عمل حجامت افزایش می یابد، به دلیل اینکه مراکز تولید کننده حجرات سرخ خون تحریک می شود.
3. در %60 افراد دیده شده که بعد از عمل حجامت %10الی%15 افزایش در تعداد لکوسایت های آنان واقع گردیده است.
4. بعد از عمل حجامت کاهش در سطح ترای گلیسرید و کلسترول خون دیده شده است.
5.کاهش در کراتینین خون وریدی بعد از عمل حجامت گزارش گردیده است.
دلایل مخالفین حجامت و تحلیل آن
اشخاص زیادی بنابر ایده ها و باوری های مختلف حجامت را یک روش در مانی خطرناک و زیان آور میدانند. دلایل مخالفین حجامت را شماره وار بیان نموده و در تحت هر شماره به تحلیل و آن می پرداخته می شود. در این تحلیل به درست بودن ویا عدم درست بودن دلایل مخالفین پرداخته می شود:
1. حجامت برای افراد بزرگ سال و اطفال ممکن خطرناک تمام شود.24
برای این که چه گروه سنی می توانند حجامت کنند متخصصان حجامت در یافتند، اشخاص بالای 60 و خورد تر از 2 سال نباید حجامت نماید.19 در اشخاص بالای 60 سال به دلیل رقیق بودن خون حجامت و خشکی پوست و دیگر دلایل بهتر است که حجامت صورت نگیرد. در نوزادان بیشتر از6 ماهه حجامت صورت گرفته،22ولی بنابر احتیاط خوب است که بعد از 2 سالگی حجامت نمایند.
2. خونریزی های بعد از عمل حجامت ممکن دیده شود و شخص به کم خونی و اختلالات ناشی از آن مواجه گردد.
خونریزی های حجامت ممکن به اثر مهارت کم حجامت کننده صورت گیرد و یا خود شخص مستعد به خونریزی بنابر کمبود فکتور های علقه کننده خون و دیگر موارد باشد. حجامت توسط شخص متخصص، معاینات قبل از حجامت و نظر طبیب متخصص، خونریزی ها و اختلالات ناشی از آن را وقایه می نماید.
3. اشخاص که حجامت سر و موضع گردن انجام دادند، فراموش کاری و کاهش فهم در آن ها دیده شده است.23
حجامت سر و گردن نیاز به تخصص بیشتر حجامت کننده و مشوره طبیب متخصص دارد. رعایت مسایل قبل و بعد از عمل حجامت خطر فراموش کاری و کاهش فهم را به حد اقل رسانیده و چه بهتر است که در این نواحی حجامت صورت نگیرد.
4. حجامت ممکن سبب افت فشار خون شود.23
اشخاص که فشار خون مقطعی دارند و یا فشار خون شان پائین اند نباید حجامت نماید. حجامت فشار خون سیستولیک و دیاستولیک را کاهش می دهد.21
5. بعضی اشخاص بعد از عمل حجامت ، شکایت از ایجاد درد و خارش در ناحیه حجامت می نمایند.
ایجاد درد و خارش در ناحیه ی حجامت از جمله عارضه های است که باید به آن توجه جدی صورت گیرد. ممکن انتان در ناحیه دخالت کرده و یا اینکه محل حجامت آلوده و بعد از عمل حجامت محل حجامت نیز انتانی شده باشد و یا بیماری های در شخص وجود داشته که سبب ایجاد درد و خارش در ناحیه شده است. برای کنترول و رفع چنین مسئله قبل از حجامت رعایت حفظ الصحه و مشوره طبیب متخصص حتمی می باشد.
6. حجامت ممکن سبب انتقال امراض ویروسی مثل HIV, HBV, گردد.20
رعایت حفظ الصحه، و استفاده از وسایل یک بار مصرف و هم چنان دقت در عمل حجامت از سوی متخصص حجامت، از انتقال امراض ویروسی می تواند جلوگیری کند.
7. حجامت ممکن سبب انتقال همو فیلی شود.20
هموفیلی مرض ارثی است. در هموفیلی علقه به موقع صورت نگرفته و خونریزی ادامه می یابد. بناً قابل انتقال نبوده و قبل از آن می تواند با طبیب متخصص مشوره نموده و از این مسئله خاطر جمع گردد.
نتیجه گیری
چنین نتیجه گیری می شود که حجامت از جمله روش های درمانی طب سنتی برای وقایه و درمان امراض مختلف که به صورت تر و خشک در نقاط مخصوص از بردن اجرا گردیده و در عصر کنونی از جمله روش های تکمیلی در مانی می دانند. حجامت از جمله روش های درمانی طب سنتی است و از قدیم الایام برا ی در مان و وقایه بیماری ها مورد استفاده قرار می گیرد. از طرفداران حجامت در قبل از اسلام، هپوکرات و گالن را می توان نام برد. با ظهور دین مقدس اسلام و تائید روش درمانی حجامت، طبیبان مسلمان چون ابن سینا طبیب مشهور قرن چهارم و سید اسماعیل جرجانی طبیب مشهور قرن پنجم و ششم روش های را برای انجام درست عمل حجامت ارائه کرده است. اکثرا دیده شده که افراد حجامت شونده تاثیرات مثبتی از این شیوه درمانی بیان کرده است. نظریه های درباره میکانیزم کاهش درد، چگونگی فعال سازی سیستم ایمنی و ده ها مکانیزم دیگر توضیح داده شده است. خون حجامت نسبت به خون وریدی دارای مقدار بیشتر از هموگلوبین، هماتوکریت و اوریک اسید را دارا می باشد. بعد از انجام حجامت افزایش در تعداد کرویات سرخ خون دیده شده است. دلایل زیادی را مخالفین حجامت ارائه داده است که اکثرا تحلیل شده و راه حل برای آن پیدا گردیده است.
منابع
فارسی
کتب
1. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، ترجمه طاهر لاوژه، چاپ سوم، انتشارات حسینی اصل، 1395، ج 4، ص 21، ح5680.
2. حییم، سلیمان، فرهنگ معاصرفارسی-انگلیسی، انگلیسی-فارسی، تهران: فرهنگ 1384، ص 86 .
3. ابن قیم جوزیه، حافظ شمس الدین، طب نبوی،ترجمه یدالله پشابادی، چاپ اول، شمیم سنندج، 1391، ص48.
4. دورلند، ویلیام اگزاندر نیومن، فرهنگ پزشکی پاکِت دورلند، ترجمه دکتر علی رضا منجمی، چاپ اول، شهرآب-آینده سازان، 1386، ص 265.
5. عمید، حسن، فرهینگ عمید، تهران: نشر فرهنگ اندیشمندان، 1389.
6. عارف، محمدصالح، تطبیقات بیوشیمی طبی، ص 6
7. گودرزی، محمد، حجامت درمانی کاربردی، چاپ دوم، مشعر 1394، ص 25-17.
8. لطف الله آریاپور و مؤلفان، فزیولوژی طبی، چاپ دوم، انتشارات عازم، تابستان 1396، ص 83.
مقالات
9. طهاماسبی، رضا، نسرین شیخ، ناهید منوچهریان، مریم بابائی، «مقایسه خون وریدی و خون حاصل از حجامت از نظر مقادیر هموگلوبین، هماتوکریت و اسید اوریک»، مجله طب سنتی اسلام و ایران، ش 4، 1393، ص 269.
10. فارسانی، محسن،«بادکش های حجامت»، ایران نامگ، ش 3، خزان 1396، ص 149.
11. نیمروزی،مجید، غلامرضا کرد افشار، امیر محمد جلادت، «مروری برکاربردها و عوارض حجامت در طب سنتی ایران»، فصلنامه تاریخ پزشکی، ش 12، 1391، ص 6-5.
انگلیسی
کتب
12. Sheikho, Mohammad Amin, Cupping, Germany, bookrix, 2015, p.25-94
13. Osman-Latib, Feroz, Islamic Cupping & Hijamah A Complete Guide, Sout Afica, Lenasia, EDI Publishers, 2013; 19-24-95
14.Zhou lee, Lisa, Traditional Chinese Cupping Therapy, p.7.
مقالات
15. Bassiri, Sh, Sh Vagefi, D aminoroaia, “Investigating the Effect of wet Cupping on some Biochemical parameters of lamb’s blood”, Complementary Medicine Journal, Vol.1, No.30, Spring 2019, pp.115.
16. Chatraee A, Mehrdad, “Background of Phlebotomy (Cupping) in Iran and Its Role on Human Health”, J Health Syst Res, Vol.8, No.7, 2013, pp.9-1109.
17. K. Umar, Nafisa, Senol dane, Serdar Surgun, …,”The Effects of Wet Cupping Therapy on the Blood Levels of Some Heavy Metals: A Pilot Study”, J Acupunct Meridian Stud, Vol.11, No.6, 2018, p.377-378.
18. M.N, Abdullah, Ibrahim S.E, Naseem Akhtar.Q, …, “The medical perspective of cupping therapy:Effects and Mechanisms of action”, Journal of Traditional & Complementary medicine, No.9, 2019, pp.93-94.
19. Nimrouzi, Majid, Ali Mahbodi, AM Jaladat, …, “Hijamat in Traditional Persian Medicine: Risks and Benefits”, J of Evidence-Based C & A M, Vol.19, No.2, 2014, pp.130.
20. Nasrollahpour, SSD, MH Y, AHA “Optimism and concerns about the promotion and development of bloodletting in Iran”, Vol.1, No.4, 2014, pp.67.
21. Sutriyno, Muhammad R.R, Meksianis Zadrak Ndii, “The Effects of Wet Cupping Therapy in Blood Pressure, Glucose, Uric Acid and Total Cholesterol Levels”, Bio Med & Nat Pro Chemistry, Vol.8, No.2, 2019, pp.34.
آدرس های انترنتی
22. http://Eghtesadonline.com/بیماری های که با حجامت درمان...
23. http://Yjc.com/مضرات حجامت (1397)
24. http://Seemorgh.com/حجامت چه فواید وزیان...
